https://telegram.me/empireoflies

روایت یک نفوذ

به گزارش جنبش مقابله با رسانه‌های بیگانه، امپراتوری دروغ: بی‌تردید انعقاد قرارداد کنسرسیوم نفت در دوران صدارت فضل‌الله زاهدی، از فرازهای شاخص پروژه «نفوذ» و غارت منابع خدادادی ایران پس از سرکوب نهضت ملی به شمار می‌رود. مقالی که پیش روی دارید، بر چند و چون این پروژه ضدملی مرورکرده است. امید آنکه مقبول افتد.

در فروردین ۱۳۳۳، هربرت هوور مشاور نفتی رئیس‌جمهور امریکا که در مهر و آبان ۱۳۳۲ برای توافق در موضوع «نفت» نیز به تهران آمده بود، با رهنمودهایی تازه از سوی جان فاستردالس وزیر امور خارجه امریکا و ظاهراً بر اساس پذیرش اصل ملی شدن نفت و البته «سهیم شدن امریکا در نفت ایران» وارد تهران شد و همراه با لویی هندرسون سفیر امریکا با محمدرضا پهلوی و فضل‌الله زاهدی دیدار و گفت‌وگو کرد و نظر ایران را درباره حل مشکل نفت جویا شد. او سپس چندین جلسه در کمیسیون ویژه در کاخ ابیض (کاخ نخست‌وزیری) و وزارت دارایی شرکت کرد و پس از رایزنی با هندرسون سفیر امریکا و دنیس رایت کاردار سفارت انگلیس، پیشنهاد تشکیل یک کنسرسیوم را داد که با همکاری شرکت‌های امریکایی، انگلیسی، فرانسوی و هلندی سازمان یابد و کار استخراج و فروش نفت ایران را به عهده بگیرد. بر پایه طرح هوور، ۴۰ درصد سهام کنسرسیوم به شرکت بریتیش پترولیوم به‌جای شرکت سابق نفت ایران و انگلیس داده و پس از تأسیس کنسرسیوم، ۳۴ میلیون لیره بابت جزئی از غرامت به شرکت سابق نفت پرداخت می‌شد و ۱۰ درصد از مجموع بهای نفت صادراتی هم تا جبران کلی غرامت به حساب شرکت سابق نفت واریز می‌شد.

نمایندگان شرکت‌های تشکیل‌دهنده کنسرسیوم در تهران

مقامات دولت انگلستان پس از چند ماه رفت و آمد و گفت‌وگو و نیز دیدار و گفت‌وگو با علی سهیلی سفیر ایران در لندن، با طرح هوور مشروط بر پرداخت کامل غرامت و قیمت تأسیسات و اموال شرکت سابق نفت موافقت کردند و پس از این موافقت، نمایندگان شرکت‌های تشکیل‌دهنده کنسرسیوم رهسپار تهران شدند. ریاست این هیئت با رونالد هاردمن نایب رئیس شرکت استاندارد اویل اف. نیوجرسی امریکا بود.

این هیئت در تهران با هیئت ایرانی به ریاست دکتر علی امینی وزیر دارایی، چند هفته در کاخ وزارت دارایی گفت‌وگو کرد و پیشنهادهای ایران را به لندن برد. در خرداد ماه هیئت دیگری مرکب از ۱۲ نفر مشاورین حقوقی کمپانی‌های امریکایی، انگلیسی، فرانسوی و هلندی به عنوان نمایندگان شرکت‌های تشکیل‌دهنده کنسرسیوم به ریاست هوارد پیج نماینده شرکت استاندارد اویل اف. نیوجرسی در لندن، وارد تهران شدند و در هتل دربند اقامت گزیدند و از آبادان و تأسیسات نفتی نیز دیدن کردند و برای راه انداختن پالایشگاه و دیگر تأسیسات نفتی چاره اندیشیدند.

این هیئت پس از دیدار و مشاوره با هووارد که در سفارت امریکا می‌زیست، با هیئت ایرانی به ریاست علی امینی وزیر دارایی وارد گفت‌وگو شد. پیج در برخورد با امینی دریافت که او، هم بر مسائل نفت احاطه کافی دارد و هم تنها کسی است که با جسارت می‌تواند مسئولیت این کار را به عهده بگیرد.

رایزنی دستوری!

گفت‌وگوی پیج و هیئت همراه او با هیئت ایرانی از آغاز تیرماه شروع شد و تا پایان مرداد به درازا کشید. روز بیست و پنجم مرداد، هیئت کنسرسیوم متن انگلیسی قرارداد را در اختیار هیئت ایرانی گذاشتند که مطالعه و ترجمه شود، جای گفت‌وگوهای دو هیئت، عصرها و شب‌ها در باغ وزارت امور خارجه یا در ساختمان تابستانی شرکت ملی نفت در الهیه بود و گاهی هم در باغ و اقامتگاه تابستانی دکتر امینی در همان منطقه الهیه روی می‌داد. کار ترجمه متن انگلیسی قرارداد و نیز تنظیم متن فارسی آن طولانی شد، در همان حال چون امضا و مبادله قرارداد کاری قطعی بود، هفت شرکت از سوی کنسرسیوم در ایران تأسیس شد و ریاست کل این هفت شرکت به عهده یک اقتصاددان هلندی بود. شاه که برای تمام شدن کار قرارداد کنسرسیوم روزشماری می‌کرد و از تأخیر کار ناراضی بود، در یکی از روزهای پایانی مرداد دکتر امینی و پیج را به کاخ سعدآباد فرا خواند و به هر دویشان گفت: «اگر در یک هفته گفت‌وگوها به نتیجه مثبت نهایی نرسد، دستور قطع گفت‌وگوها را خواهم داد!» البته این یک تهدید بود وگرنه شاه نمی‌توانست چنین کاری بکند، اما از این پس به کار قرارداد شتاب بیشتری داده شد. روز نهم شهریور جلسه فوق‌العاده هیئت دولت در باغ قیطریه (اقامتگاه تابستانی زاهدی) تشکیل شد و هیئت وزیران به موجب تصویب‌نامه‌ای که در همان جلسه به امضا رسید، به دکتر امینی وزیر دارایی برای امضای قرارداد کنسرسیوم اختیار تام دادند. ازآن پس، امینی برای گذراندن کار قرارداد بیش از گذشته تلاش می‌کرد. بخشی از کندی کار، بر سر اختلاف متن فارسی و متن انگلیسی قرارداد بود. مترجمان هیئت ایرانی با مترجمان هیئت کنسرسیوم ـ که چند استاد دانشگاه لندن هم در میان آنان بودند ـ روی ترجمه برخی از واژه‌های فنی و کاربرد مفاهیم آن واژه‌ها، اختلاف نظر داشتند.

و سرانجام قطعی شدن نفوذ!

سرانجام پس از چند هفته، متن کامل انگلیسی و فارسی قرارداد آماده شد و آن متن از سوی پیج به وسیله دو نفر از همکارانش به لندن، نیویورک، پاریس و لاهه ارسال شد و به امضای رؤسای شرکت‌های عضو کنسرسیوم رسید و به ایران بازگردانده شد. سپس در شب ۲۶ شهریور در باغ الهیه با حضور هندرسون سفیر امریکا قرارداد به امضای امینی و پیج رسید.

رئیس‌جمهوری امریکا و نخست‌وزیر انگلیس حل مشکل نفت را تلگرافی به شاه و زاهدی شادباش گفتند و روز ۲۶ شهریور در جلسه هیئت وزیران که در حضور شاه در کاخ سفید سعدآباد برگزار شد، زاهدی و امینی امضای قرارداد را به اطلاع شاه رساندند و روز ۲۸ شهریور، قرارداد تقدیم مجلس شورای ملی و روز ۲۹ شهریور تقدیم مجلس سنا شد. نخست‌وزیر در پیامی به ملت ایران گفت: «حل مشکل نفت راه را برای انجام اصلاحات باز می‌کند!» هم او در مجلس شورای ملی هم گفت: «امتیازی به کسی داده و عهدنامه‌ای تنظیم نشده و ایران سرپرست صنعت عظیم نفت خود است و این قرارداد کلید گشایش همه مشکلات ما خواهد بود.» امینی وزیر دارایی نیز در نطق یک ساعته خود گفت: «قرارداد برای ملت ایران ایده‌آل نیست و با اوضاع کنونی ما توانستیم این قرارداد را بدین طرز تهیه و امضا کنیم و این قرارداد بهترین قراردادی است که ایران در حال حاضر می‌تواند منعقد کند.»

یک روز پس از امضای قرارداد، پیج ۱۲ نسخه امضاشده آن را به لندن برد و پس از چند روز، همراه ۱۲ کارشناس نفت به تهران بازگشت. کارشناسان رهسپار آبادان شدند و برای به کار انداختن پالایشگاه و دیگر تأسیسات نفتی به مطالعه پرداختند. در تهران چندین ساختمان بزرگ برای محل کار کنسرسیوم اجاره و آماده شد و صدها کارمند و حروفچین لاتین و فارسی از زن و مرد، به استخدام اداره‌های کنسرسیوم درآمدند. قوامی به عنوان رابط میان شرکت ملی نفت و کنسرسیوم تعیین شد. کنسرسیوم برای به کار انداختن تأسیسات نفتی و پالایشگاه آبادان ۵۰ میلیون دلار اعتبار تأمین کرد.

تصویب نمایشی قرارداد در مجلسین

لایحه قرارداد در یک کمیسیون ۱۸ نفری از نمایندگان شورا و سنا با حضور دکتر امینی بررسی شد و پس از سپری شدن یک ماه از به اصطلاح بررسی معاهده، مجلس شورای ملی روز ۲۹ مهر ضمن یک ماده واحده، با اکثریت ۱۱۳ رأی موافق در برابر چهار رأی مخالف و یک رأی ممتنع آن را تصویب کرد. این لایحه در جلسه ششم آبان نیز به تصویب مجلس سنا رسید. جالب اینجاست که لایحه در سنا، سه رأی مخالف داشت! سپس در روز هفتم آبان، قانون مصوب دو مجلس به امضای شاه رسید و دستور اجرای آن به دولت داده شد. متن ماده واحده مربوط به لایحه قانونی اجازه مبادله قرارداد و فروش نفت و طرز عملیات آن، بدین شرح است: «مجلس سنا قرارداد ضمیمه را که قسمت اول آن مشتمل بر ۵۱ ماده و دو ضمیمه مربوط به خرید و فروش نفت و گاز و طرز اداره عملیات مشروحه در آن است و به امضای دولت ایران و شرکت ملی نفت به عنوان طرف اول و شرکت‌های مفصله‌الاسامی. . . به عنوان طرف دوم و به امضای شرکت‌های عامل بر طبق ماده ۳ قرارداد رسیده و قسمت دوم آن مشتمل بر پنج ماده مربوط به غرامت به امضای ایران و شرکت ملی نفت ایران از یک طرف و انگلوایرانیان اویل کمپانی لیمیتد از طرف دیگر رسیده و تصویب کرده است و به دولت اجازه مبادله قرارداد مزبور را می‌دهد و کلیه قوانین و مقرراتی که با این قانون مباینت داشته باشد ملغی است.»

روز هجدهم آبان، زاهدی در یک مصاحبه مطبوعاتی با مدیران روزنامه‌ها، مجلات و خبرنگاران داخلی و خارجی درباره نتایج قرارداد نفت گفت: «سعی وافی دارم درآمد نفت تماماً صرف بهبود زندگی مردم شود! درباره مالیات سعی خواهم کرد از فشار به طبقه سوم و طبقه تولیدکننده کاسته شود. قسمتی از درآمدهای عمومی هم به کارهای عمرانی اختصاص داده خواهد شد» و به برنامه خانه‌سازی برای مردم خانه به دوش تأکید کرد و از جلب اعتماد دولت‌های خارج، به خصوص دولت‌های غربی سخن گفت و خاطرنشان ساخت: «اکنون از این کشورها هیئت‌های ویژه‌ای برای انجام معاملات بازرگانی به سوی ما می‌آیند.»

او در این گفت و شنود، مطالبی نیز درباره مقابله نقشه‌ای که سازمان نظامی حزب توده برای در هم ریختن پایه نظم و نظام کشور تهیه دیده بود بیان داشت و گفت: «ریشه سازمان نظامی حزب توده در سنگر غفلت حکومت سابق طراحی شده بود.»

واکنش آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق به معاهده کنسرسیوم

پس از تصویب لایحه نفت، دکترمحمد مصدق از بازداشتگاه خود، در یک لایحه ۳۰ هزار کلمه‌ای که برای دربار و نخست‌وزیر و دیوان عالی کشور فرستاد، قرارداد را محکوم کرد و آن را سند اسارت ملت خواند! یکی از خبرنگارها درباره این فراز از اعتراض مصدق از زاهدی پرسید و او گفت: «مصدق یک منفی‌باف است. قرارداد سند اسارت نیست و اگر هم فرضاً چنین باشد، زمینه اصلی آن را مصدق فراهم کرده است!»

آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی نیز به‌رغم آنکه در دوران زمامداری دکتر مصدق، روابط نسبتاً دوستانه‌ای با زاهدی داشت و قبلاً نیز با تحصن وی در محل مجلس شورای ملی موافقت کرده بود، به قرارداد نفت به‌خصوص درباره غرامت و طول مدت قرارداد اعتراض کرد و متذکر شد: «قرارداد اگر به تصویب هم برسد، رسمیت ندارد و ملت ایران! اجازه نمی‌دهد سرنوشت حیات اقتصادی او در خارج از مملکت آن هم در لندن تعیین شود.» علی امینی درباره اعلامیه آیت‌الله گفت: «کاشانی می‌داند این قرارداد تنها راه‌حل مشکل نفت است، ولی او چون می‌خواهد مطرح باشد، این اعلامیه را صادر و تلگرافی هم تقریباً به مضمون همین اعلامیه به دفتر سازمان ملل مخابره کرده است که پاسخی به او نخواهند داد!»

نظری بر فرازهای شاخص قرارداد کنسرسیوم

قرارداد با کنسرسیوم برای مدت ۲۵ سال و شامل دو بخش بود، بخش اول آن مشتمل بر ۵۱ ماده و چندین تبصره مربوط به روابط دولت ایران و شرکت ملی نفت ایران با کمپانی‌های طرف قرارداد و بخش دوم مربوط به چگونگی پرداخت بهای تأسیسات و غرامت شرکت سابق نفت ایران که در مجموع ناحیه مورد قرارداد، مساحت ۲۵۴,۱۱۳ کیلومتر مربع را در بر می‌گرفت.

برای کارهای اکتشاف، استخراج، تولید، تصفیه و حمل نفت، گاز و دیگر مواد نفتی، دو شرکت عامل در تهران تأسیس شد و هر شرکت عامل زیر نظر یک هیئت مدیره هفت نفری بود که دو نفرشان از سوی شرکت ملی نفت ایران تعیین می‌شد. این شرکت‌های عامل در برابر شرکت ملی نفت ایران تعهداتی داشتند و اختیاراتشان نیز مشخص بود. اداره عملیات غیر صنعتی، یک‌جا به عهده شرکت ملی نفت گذارده شد و این عملیات غیر صنعتی در بند ب ماده ۱۷ شامل این فعالیت‌ها می‌شد:

۱ـ منازل، امکنه و متعلقات مربوطه.

۲ـ نگاهداری طرق و شوارع مورد استفاده.

۳ـ تعلیم و تربیت فنی و صنعتی.

۴ـ حفظ اموال.

۵ـ رفاه اجتماعی.

۶ـ تأمین آب و برق مورد مصرف و هر دستگاه دیگری که برای رفاه اهالی لازم باشد.

درباره میزان استخراج و بهای نفت صراحتاً تکلیف کار روشن شده بود، همچنین درباره پرداخت‌های ارزی دلار و لیره و برابری و تبدیل آن به ریال و راجع به پیش‌بینی‌ هیئت مختلط داوری در صورت بروز اختلاف موادی گنجانده شده بود و سهم ایران ۱۲ و نیم درصد مجموع از بهای نفت خام صادراتی و ۵ درصد از بهای اعلان‌شده گاز در برابر هر هزار تن که صادر می‌شد، درنظر گرفته شده بود. هر یک از شرکت‌های عضو کنسرسیوم نیز، یک شرکت بازرگانی تأسیس کردند تا نفت را به بازارهای جهانی عرضه کنند.

داوری شاه درباره کنسرسیوم در سال‌های بعد

محمدرضا پهلوی چند سال بعد درباره قرارداد کنسرسیوم گفت: «در آن هنگام ما چاره دیگری نداشتیم!کشور به‌کلی در ورشکستگی و بینوایی کامل بود! در بیمارستان‌ها حتی باند و مرکوکورم پیدا نمی‌شد. در چنان وضع نابهنجاری بودیم و خودمان نمی‌توانستیم نفت بفروشیم و بایستی آن قرارداد را امضا می‌کردیم.»

پس از تصویب قرارداد «روزنامه داد» نوشت: مهم‌ترین نتیجه تصویب قرارداد جدید نفت، پایان یافتن اختلافات سیاسی بین امریکا و انگلیس در ایران است، زیرا هر یک به‌طور مساوی ۴۰ درصد خریدار نفت ایران شدند!

روزنامه تریبون دناسیون فرانسه نوشت: «تصویب قرارداد جدید نفت آخرین مرحله یک جنگ قدیمی میان امریکا و انگلیس بر سر مسئله نفت ایران بود!» پس از تصویب قرارداد، کنسرسیوم پذیرفت معادل ماهی ۲۰۰ میلیون تومان به عنوان پیش‌پرداخت خرید نفت، برای رفع تنگنای مالی به دولت ایران بپردازد! دولت ایران از این محل حقوق کارمندان و کارکنان خود را افزایش داد و نیز کنسرسیوم برای نیازهای مالی خود ماهی ۲۰ میلیون تومان اسکناس از بانک ملی ایران می‌گرفت و در برابر آن، پوند و دلار به بانک ملی ایران می‌داد! هر پوند در حدود ۱۲ تومان و هر دلار تقریباً هفت تومان حساب می‌شد. بابت بهای اموال و تأسیسات شرکت نفت، مجموعاً ۲۵ میلیون لیره از طرف ایران و بابت غرامت شرکت نفت، ۲۰۰ میلیون لیره به اقساط از سوی شرکت‌های عضو کنسرسیوم پرداخت شد و دولت ایران از تمام دعاوی خود بر شرکت نفت چشم‌پوشی کرد!

در مخالفت با قرارداد کنسرسیوم ۱۲ تن از استادان دانشگاه تهران اعلامیه‌ای را منتشر ساختند. این طیف که متمایل به جبهه ملی و از یاران دکتر مصدق بودند، دربیانیه خود قرارداد را محکوم و آن را بازگشت به ماقبل ِنهضت ملی قلمداد کردند. پس از انتشار این بیانیه، آن ۱۲ نفر حکم انتظار خدمت خود را از دانشگاه دریافت کردند. دکترعبدالله معظمی و مهندس مهدی بازرگان نامشان از لیست استادان دانشگاه حذف شد، ولی پس از چند سال، دکتر منوچهر اقبال رئیس دانشگاه با کسب اجازه از شاه، به انتظار خدمت آنان پایان داد و آنها را به خدمت بازگردانید.

انتهای پیام/جوان آنلاین

بی‌تردید انعقاد قرارداد کنسرسیوم نفت در دوران صدارت فضل‌الله زاهدی، از فرازهای شاخص پروژه «نفوذ» و غارت منابع خدادادی ایران پس از سرکوب نهضت ملی به شمار می‌رود.

بررسی کلی

امتیاز کاربر: 3.85 ( 1 رای)
0
https://telegram.me/empireoflies

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

theme